Cała prawda o fake news

Cała prawda o fake news!

Marcel Kiełtyka / 27 marzec 2018 r.

Fake news, clickbait, post prawda, fact-check

Internet i wszystko, co z nim związane rządzi się innymi prawami niż to, co na co dzień możemy spotkać w tzw. rzeczywistości analogowej. Dynamika zjawisk dotyczących problemu, jakim stał się w ostatnich latach nadmiar informacji pojawiających się w szczególności w sieci, spowodowała wykształcenie się nowych pojęć, które nie dla wszystkich mogą być w pełni zrozumiałe. Co tak naprawdę oznaczają określenia mające bezpośredni związek (lub jego brak!) z faktami, opiniami czy fałszywymi informacjami w Internecie? Czym jest clickbait, fact-check, post-prawda oraz jak się przed nimi bronić lub wykorzystać je do walki z fake news?

Fake news – słowo roku 2017

Pojęcie, które w ostatnim czasie stało się bardzo popularne, chociaż wcale nie jest nowe, znane jest już prawie wszystkim. Popularność tej frazy wzrosła w ostatnich latach głównie za przyczyną nowych kanałów dystrybucji, jakimi okazały się social media i ogólnie pojęty Internet. Co tak naprawdę oznacza „Fake News”? Aby zrozumieć zjawisko fake news i nieprawdziwych informacji pojawiających się w Internecie, musimy wiedzieć, jakie konkretnie rzeczy kryją się pod tym pojęciem. Mianem tzw. „fake’ów” (czy też „fejków”) określa się najczęściej fałszywe, często sensacyjne informacje rozpowszechniane jako wiadomości. Co ważne, informacje takie bazować mają przede wszystkim na naszych emocjach! Co to oznacza w praktyce? Wchodząc na strony, które mają przypominać prawdziwe i rzetelne media, bardzo często możecie spotkać się z nagłówkami artykułów, które wywołać mają u nas m.in. smutek, strach, złość lub radość. Tak skonstruowane tytuły często określane są mianem “clickbaitów”, o których przeczytacie w dalszej części tekstu.

Przykładów takich stron jest mnóstwo, kilka znajdziecie poniżej.

Fake news, clickbait, post prawda, fact-check

Oczywiście, nie wszystkie informacje kryjące się pod takimi artykułami muszą być fałszywe. Jednak bardzo często tak się zdarza, ponieważ jednym z celów dystrybuowania fałszywych wiadomości, obok chęci zarobku, jest dezinformacja. O tym, jak rozróżniać fałszywe informacje od prawdziwych oraz na co zwracać uwagę, żeby nie dać się nabrać przeczytacie więcej tutaj .

Fraza „Fake News” jest dzisiaj tak popularna, że w roku 2017 według autorów słownika Collins Dictionary została wybrana słowem roku! Wszechobecność tego wyrażenia, którego użycie w ostatnich miesiącach wzrosło aż o 365%, szczególnie nasiliła się w przeciągu ostatniego roku. Co więcej, twórcy słownika postanowili zamieścić termin "fake news" w kolejnej drukowanej wersji Collins Dictionary.

Clickbait - czyli co?

Fake news, clickbait, post prawda, fact-check

Słowo clickbait pochodzi z języka angielskiego (click - kilknąć i bait - przynęta, wabik), oznacza nagłówek, który umyślnie pomija ważne informacje lub wprowadza w błąd ludzi, zmuszając ich do kliknięcia w celu znalezienia odpowiedzi. Jak mogą wyglądać typowe przykłady clickbaitów?

  • “Lewandowscy znowu to zrobili”,
  • “Nie uwierzycie, co włożyła na siebie TA kobieta”,
  • “Lekarze go nienawidzą! Odkrył 1 dziwny sposób na odetkanie nosa!”.

Fake news, clickbait, post prawda, fact-check

Jak widać na powyższym obrazku słowo “clickbait” podobnie jak “fake news” bije w ostatnim czasie rekordy popularności. Można wręcz powiedzieć, że nastała pewnego rodzaju moda na “wyławianie” clickbaitów. Zanim jednak zaczniemy doszukiwać się wszędzie clickbaitów, warto wiedzieć czym tak naprawdę są.

Głównym celem stosowania takiego zabiegu jest oczywiście generowanie zysków z kliknięć i reklam internetowych. Bardzo często oprócz typowego wabika słownego wykorzystywane są także materiały graficzne przyciągające wzrok i prowokujące do kliknięcia. Metoda, jaka stosowana jest przez twórców clickbaitów, bazuje na tzw. “curiosity gap”, czyli na naszej ciekawości. Dostarczane nam są informacje, które mają zaspokoić naszą ciekawość (wywołaną wcześniej przez odpowiednio skonstruowany nagłówek) nie niosące tak naprawdę żadnej wartościowej treści. Co ważne informacje te często bywają fałszywe.

Jeżeli chcecie dowiedzieć się więcej o clickbaitach, o tym jak poprawnie wymawiać to słowo a przy okazji podszkolić się z języka angielskiego, możecie obejrzeć filmik Arleny Witt z kanału Po Cudzemu, która wspiera projekt Akademii Fact-Checkingu!

 

Broń przeciwko Fake News, czyli Fact-Checking

“Comment is free, but facts are sacred”*

Wiemy już, że “fejki” mogą być wszędzie, jak więc możemy się przed nimi bronić? Jedną z metod, którą wykorzystuje m.in. stowarzyszenie Demagog, jest Fact-checking, czyli sprawdzanie informacji przy pomocy określonej metodologii i z wykorzystaniem wiarygodnych źródeł informacji. W Demagogu zajmujemy się głównie weryfikacją wypowiedzi polityków, jednak fact-checking można również wykorzystać do sprawdzenia potencjalnie fałszywej informacji niezwiązanej z polityką. Jednak aby rzetelnie zweryfikować interesującego nas newsa, musimy bazować na już wspomnianych - wiarygodnych źródłach informacji, o tych możecie przeczytać w artykule pt. „Rzetelne Źródła informacji”. Znajdziecie tam odpowiedzi m.in. na to, gdzie szukać rzetelnych źródeł.

Serwisy zajmujące się sprawdzaniem faktów rozwijają się dynamicznie zarówno w Stanach Zjednoczonych, jak i Europie. Fact-check, czyli metoda sprawdzania prawdomówności polityków, istnieje od połowy lat 90. Pierwsze znaczące wykorzystanie fact-checkingu zostało zainicjowane przez Wall Street Journal podczas wyborów do kongresu w USA. Sposób ten bada, jak politycy budują argumenty i starają się przekonywać do swoich racji. W oparciu o dane, badane są stwierdzenia uczestników debaty publicznej i kwalifikowane według przyjętej kategorii. Dla Stowarzyszenia Demagog jest to prawda, fałsz, manipulacja, nieweryfikowalne. Każda kwalifikacja musi być należycie wyjaśniona, ze szczególnym naciskiem na wytłumaczenie doboru kategorii. Jeżeli chcecie dowiedzieć się więcej o metodologii, jaką stosuje Demagog możecie zajrzeć na naszą stronę.

Post-Prawda – kolejnym słowem roku?

Tak. Post-prawda została uznana za słowo roku 2016 przez Oxford Dictionaries. Jak więc możemy się domyślić pojęcie to ma pewien związek z “fake news”. To co przede wszystkim łączy te dwa terminy to bezpośrednie odwołanie się do naszych emocji, ignorując fakty. Jak piszą sami autorzy słownika, post prawda “odnosi się do, lub opisuje sytuację, w której obiektywne fakty mają mniejsze znaczenie w kształtowaniu opinii publicznej, niż odwołania do emocji i osobistych przekonań”.

Fake news, clickbait, post prawda, fact-check


Podobnie jak “Fake News” termin ten również nie jest nowy. Najprawdopodobniej pojawił się on po raz pierwszy w 1992 roku w eseju, w piśmie "Nation", poświęconym aferze Iran-Contras. Autor napisał "my, ludzie wolni, zdecydowaliśmy, że chcemy żyć w świecie postprawdy". Oxford Dictionaries szacuje, że słowo “post-prawda” w 2016 roku została użyta  2 tys. proc. częściej! Czerwiec, w którym widać wyraźny wzrost popularności tego pojęcia był miesiącem, w którym w Wielkiej Brytanii organizowane było referendum w sprawie wyjścia z Unii Europejskiej. Co ciekawe, częstotliwość używania tego terminu była jeszcze większa w październiku, na który przypadła intensywna kampania przed wyborami prezydenckimi w Stanach Zjednoczonych.

Opisane powyżej pojęcia to tylko niektóre “nowe” terminy wiążące się z wciąż powiększającą się falą napływających informacji. Jeżeli nadal nie jesteś pewien, jak skutecznie bronić się przed fałszywą informacją weź udział w naszych zajęciach. Na organizowanych przez nas warsztatach uczymy m.in. tego, jak walczyć z fake news i post-prawdą oraz jak wyrobić sobie nawyk krytycznego podejścia do jakiejkolwiek informacji pojawiającej się w sieci i weryfikowania jej np. za pomocą metody fact-checkingu. Jeśli chcesz, abyśmy przeprowadzili warsztaty w Twojej szkole, napisz do nas na Messengerze lub skontaktuj się mailowo!

*C.P. Scott, editor of the Manchester Guardian, 1921

Projekt realizowany w ramach środków Ambasady Stanów Zjednoczonych.

Marcel Kiełtyka

"W czasach powszechnego fałszu, mówienie prawdy jest aktem rewolucyjnym"