Jak organizacje fact-checkingowe weryfikują informacje?

Jak organizacje fact-checkingowe weryfikują informacje?

Małgorzata Kilian / 23 kwietnia 2018 r.

Organizacje fact-checkingowe weryfikujące prawdę i kłamstwo w debacie publicznej posługują się ujednoliconymi standardami i podobnymi schematami pracy. Podstawową zasadą jest kwestia przejrzystości, realizowana w formie pełnego dostępu do metodologii  oraz informacji o organizacji umieszczanych najczęściej na stronie internetowej. Organizacje zobowiązują się w ten sposób do przestrzegania norm i procedur wspólnych dla fact-checkerów.

Kodeks organizacji fact-checkingowych

W 2016 roku w ramach International Fact-Checking Network został stworzony kodeks   organizacji fact-checkingowych, który podpisało 30 organizacji. Kodeks zobowiązuje organizacje, by tworzone przez nich analizy były zawsze bezstronne, jawne, wartościowe i sprzyjające doskonaleniu debaty publicznej.

 

Podstawowe zasady, które zostały umieszczone w kodeksie to zobowiązanie do jawności oraz bezpartyjności organizacji oraz fact-checkerów. Oznacza to stosowanie identycznych standardów do każdego fact-checku. Organizacja nie może koncertować się na sprawdzaniu wypowiedzi polityków jednej partii, powinna sprawdzać w równym stopniu każdą z opcji politycznych w zależności od częstotliwości pojawiania się wypowiedzi jej przedstawicieli w debacie publicznej.

Zasada jawności wiąże się również z wdrażaniem tego samego procesu analitycznego do każdej sprawdzanej wypowiedzi, pozwalającego ustalić jednoznaczne dowody wskazujące na ostateczne wnioski i ocenę. Celem organizacji fact-checkingowych nie jest propagowanie ani zajmowanie jakichkolwiek stanowisk w sprawach, które są badane przez zespół fact-checkerów.

 

 

Druga zasada odnosi się do zobowiązania jawności źródeł. Odbiorcy powinni mieć możliwość samodzielnego weryfikowania analiz wykonywanych przez fact-checkerów, dlatego organizacje sprawdzające fakty prezentują szczegółowo wszystkie źródła w postaci linków do źródeł czy przypisów pod każdą analizą.

 

Kolejna zasada to zobowiązanie do jawności finansowania i organizacji. Oznacza to pełną transparentność finansowania działań organizacji. W przypadku sponsorów, nie mogę mieć oni wpływu na wnioski prezentowane w raportach czy analizach. Wszystkie informacje dotyczące doświadczenia zawodowego kluczowych działaczy organizacji, struktury oraz statusu prawnego organizacji powinny być publicznie dostępne.

 

Jawność metodologii to kolejna z zasad, która stanowi istotę działalności organizacji weryfikujących informacje. Metodologia rozumiana jako sposób selekcji, analizy, edycji, publikacji oraz korekty fact-checków musi być dokładnie wyjaśniony przez każdą organizację na jej stronie internetowej. Czytelnicy mogą również przesyłać bezpośrednio do organizacji wypowiedzi polityków do sprawdzenia. Ostatnia z zasad kodeksu to zobowiązanie do jawnych i szczerych poprawek. Organizacje otwarcie i jawnie dokonują poprawek zgodnie z wewnętrzną polityką organizacji w przypadku niepełnych lub błędnych analiz.

Prawda, fałsz czy manipulacja?

Do oceny prawdziwości wypowiedzi polityków oraz osób publicznych przez organizacje fact-checkingowe służą mierniki czyli systemy ocen tworzone indywidualnie przez organizacje. Jednym z najpopularniejszych stosowanym przez organizacje tj. PolitiFact, Chequeado, Doğruluk Payı czy El Objetivo jest skala reprezentująca stopnie prawdy i fałszu. Możemy wyróżnić oceny w postaci półprawdy, raczej prawdy czy raczej fałszu.

Pojawiają się również oceny przedstawiane w sposób obrazowy, kolorowy i prześmiewczy. „The Washington Post Fact-Checker” stosuje skalę oceny w postaci przyznawanego „pinokia" w zależności od stopnia fałszu. Im bardziej polityk kłamie, tym więcej otrzymuje postaci w formie „pinokia”. „El Confidencial’s La Chistera" ocenia wypowiedzi przyznając królika, jeśli wypowiedź jest nieprecyzyjna lub fałszywa otrzymuje pomarańczowego lub żółtego królika, a jeśli jest wypowiedzią absurdalną otrzymuje czerwonego jednorożca.

 

 

System oceny wypowiedzi stosowany przez El Confidencial’s La Chistera

 

 

Istnieją również organizacje fact-checkingowe, których werdykty jednoznacznie wskazują co jest prawdą, fałszem lub manipulacją bez stopniowania oceny. Na Słowacji, w Czechach oraz Polsce organizacje o nazwie „Demagog” wykorzystują cztery kategorie oceny: prawda, fałsz, manipulacja oraz nieweryfikowalne. Wypowiedzi prawdziwe muszą być potwierdzone przez reprezentatywne i wiarygodne źródła, za fałszywe są uznawane wypowiedzi, które nie są zgodne z żadną publicznie dostępną informacją, natomiast kiedy wypowiedzi noszą znamiona celowo wprowadzających w błąd uznawane są za manipulację.

 

Niektóre organizacje fact-checkingowe całkowicie odrzucają wykorzystywanie kategorii ocen. Zgodnie z danymi Duke Reporters Lab jedna czwarta wszystkich organizacji  fact-checkingowych nie stosuje systemu ocen. Natomiast w Europie takie organizacje stanowią 17% i są to m.in. Guardian, The BBC, France24, Full Fact i The Conversation.

Sprawdzamy tylko fakty!

Istotnym elementem w sprawdzaniu wypowiedzi polityków jest ustalenie tego czym jest fakt, ponieważ tylko takie informacje odnoszące się do faktów są sprawdzane przez organizacje fact-checkingowe. Konieczne jest więc przyjęcie kryteriów wyboru wypowiedzi do sprawdzenia. Organizacje różnią się w kwestii wyboru sprawdzanych wypowiedzi. Istnieje kilka grup, na których organizacje weryfikujące informacje koncentrują swoje wysiłki. Są to głównie podmioty polityczne, w mniejszej skali dziennikarze, eksperci czy inne osoby publiczne.

 

 

Jednym z problemów z jakim zmagają się organizacje fact-checkingowe jest dobór wypowiedzi do sprawdzenia, tak aby przedstawiciele różnych partii czy osoby publiczne przedstawiające różnorodne poglądy były w równym stopniu weryfikowane oraz oceniane. W związku z tym, że w tradycyjnych mediach pojawia się najwięcej wypowiedzi polityków sprawujących władzę, pozostałe grupy czyli opozycja i mniejsze ugrupowania są rzadziej sprawdzane ze względu na dostępność materiału badawczego.

Kiedy zmieniają się okoliczności polityczne na skutek wyborów organizacje starają się reagować i skupiać się na stronie rządzącej. Niektóre organizacje m.in. Dogruluk Payı, stosują bardziej metodyczne podejście i sprawdzają wypowiedzi polityków zachowując proporcje przypadające na każdą partię polityczną w zależności od aktualnie zajmowanej ilości miejsc w parlamencie.

Źródła informacji

Organizacje fact-checkingowe różnią się również pod względem procedur badawczych, pomimo tego że wszystkie skupiają się na poszukiwaniu wiarygodnych i rzetelnych źródeł. Podstawową kwestią różniącą organizacje jest kontakt z osobami, które wypowiedziały określone stwierdzenie, które poddawane jest analizie. Jest to powszechna praktyka stosowana przez wiodące serwisy fact-checkingowe w Stanach Zjednoczonych,  w mniejszym stopniu w Europie. Poprzez kontakt z autorem wypowiedzi, organizacja może domagać się wyjaśnienia określonego stwierdzenia i poprosić o poparcie go dowodami.

 

Wszystkie sprawdzane wypowiedzi przez organizacje fact-checkingowe muszą być opracowane na podstawie pierwotnych i rzetelnych źródeł. Analizy nie mogą bazować na doniesieniach prasowych czy cytowaniu informacji z gazet lub internetu. Wszystkie źródła informacji powinny być publicznie dostępne lub pozyskiwane w trybie dostępu do informacji publicznej. Dane wykorzystywane do potwierdzenia czy coś jest prawdą czy fałszem powinny być nieprzetworzone i występować w oryginalnym kontekście. Możemy wyróżnić kilka typów źródeł w postaci: raportów naukowych, badań instytutów badawczych, danych statystycznych, aktów prawnych oraz badań akademickich. W zależności od tematyki rodzaj źródeł może się zmieniać oraz być poszerzony o komentarz ekspertów.

 

Źródło:

  1. M. Kilian, Technologia weryfikacji prawdy i kłamstwa w polityce, Warszawa 2017.
  2. L. Graves, Deciding what’s true. The rise of political fact-checking in american journalism, New York 2016.
  3. F. Cherubini, L. Graves, The Rise of Fact-Checking Sites in Europe, Reuters Institute 2016.

 

 

Projekt realizowany w ramach środków Ambasady Stanów Zjednoczonych.

Małgorzata Kilian 

Pomysłodawca Akademii Fact-Checkingu. Specjalista ds. komunikacji i PR. Ekspert w dziedzinie fact-checkingu.